Mise-en-abyme คือเทคนิคการเล่าเรื่องที่สร้างเรื่องราวซ้อนอยู่ในเรื่องราวอีกชั้นหนึ่ง มักจะสะท้อนธีมหลักหรือสร้างความลึกซึ้งทางแนวคิด ต่อไปนี้คือ 10 อันดับหนังที่ใช้เทคนิคนี้อย่างชาญฉลาดและซับซ้อนที่สุด
อินเซ็ปชั่น จิตพิฆาตโลก (2010)
หนังสร้างชั้นความฝันซ้อนกันถึง 4 ระดับ แต่ละระดับมีเวลาและกฎเกณฑ์ของตัวเอง สะท้อนถึงการหลุดพ้นจากความจริง
ผู้สร้างภาพยนตร์ชื่อดัง คริสโตเฟอร์ โนแลน กำกับฯ ทีมดาราระดับโลกใน “Inception” ภาพยนตร์แอ็คชั่นไซไฟต้นแบบที่จะพาเดินทางรอบโลกและดำดิ่งสู่โลกแห่งความฝันที่คุ้นเคยและไร้ขีดจำกัด ดอม คอบบ์ (ลีโอนาร์โด ดิคาปริโอ) หัวขโมยมืออาชีพ สุดยอดฝีมืออันตรายด้านการดึงข้อมูล : ฉกชิงความลับล้ำค่าจากจิตใต้สำนึกเบื้องลึกระหว่างสภาวะความฝัน ซึ่งเป็นเวลาที่จิตใจจะเปราะบางที่สุด ความสามารถที่หายากของคอบบ์ทำให้เขาเป็นผู้เล่นที่ละโมบในโลกสมัยใหม่ที่ไม่น่าไว้วางใจของการจารกรรมข้อมูล แต่มันยังได้ทำให้เขาเป็นผู้หลบหนีที่ต้องสูญเสียทุกอย่างที่เขารักไป ตอนนี้คอบบ์ได้รับการหยิบยื่นโอกาสที่จะแก้แค้น อีกหนึ่งงานสุดท้ายที่จะคืนชีวิตให้กับเขา เพียงแต่เขาจะต้องทำสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ให้สำเร็จ—การปลูกฝัง แทนที่จะขโมย คอบบ์กับทีมผู้เชี่ยวชาญของเขาจะต้องทำสิ่งตรงกันข้าม งานของพวกเขาไม่ใช่การเข้าไปขโมยความคิด แต่จะต้องปลูกเข้าไป ถ้าทำสำเร็จ..
แฝดนอกบท (2002)
ตัวละครหลักเป็นนักเขียนบทที่กำลังดัดแปลงหนังสือเป็นหนัง การเล่าเรื่องซ้อนกับการเขียนบทของตัวเองอย่างแยบยล
ชาร์ลี คอฟแมน ถูกว่าจ้างให้เขียนบทภาพยนตร์ที่เกี่ยวกับหนังสือยอดนิยมของ ซูซาน ออร์ลีน เรื่อง The Orchid Thief เป็นเรื่องเกี่ยวกับกล้วยไม้ และนักสะสมกล้วยไม้ เขาหนักใจมากเนื่องจากการทำภาพยนตร์ฮอลลีวู้ดแล้วเกี่ยวกับกล้วยไม้ แถมยังต้องทำให้น่าสนใจนั้น มันเป็นเรื่องยาก
นายนักคิด กับโลกเนรมิตกลางเมือง (2008)
นักเขียนบทละครสร้างโรงละครจำลองชีวิตของตัวเอง ชีวิตจริงและละครกลืนกันจนแยกไม่ออก
เคเดน โคดาร์ด ผู้กำกับละครเวทีที่มีชื่อเสียง วันหนึ่งเขาต้องเผชิญหน้ากับโรคประหลาดที่ทำให้อวัยวะต่าง ๆ ในร่างกายเขาทำงานผิดปกติทีละอย่าง ๆ ขณะที่เขาเผชิญโรคร้าย อเดล ภรรยาของเขาก็ทิ้งเขาไปและไปเริ่มต้นชีวิตใหม่ในนิวยอร์ก โดยนำลูกสาวคือโอลีฟไปด้วย ในที่สุดเขาจึงตัดสินใจทิ้งทุกอย่างในชีวิต และนำเงินที่ได้มาจากกองทุนเพื่อเนรมิตโกดังขนาดยักษ์ในนิวยอร์กให้กลายเป็นสถานที่แสดงละครเวทีซึ่งจะเป็นละครที่ถ่ายทอดตัวตนของเขาออกมาได้อย่างตรงไปตรงมาที่สุด
ก๊วนข่าวหัวเห็ด (2021)
โครงสร้างหนังเป็นนิตยสารที่มีเรื่องสั้นซ้อนกันหลายเรื่อง แต่ละเรื่องเล่าผ่านมุมมองของนักเขียน
ภาพยนตร์สุดล้ำจากจินตนาการของเวส แอนเดอร์สัน เรื่องราวของทีมนักเขียนจากนิตยสารอเมริกันฉบับสุดท้ายในเมืองสมมุติแห่งหนึ่งในฝรั่งเศสช่วงศตวรรษที่ 20
Persona (1966)
หนังเริ่มต้นด้วยภาพยนตร์สั้นที่เหมือนหนังทดลอง แล้วดำเนินเรื่องเป็นละครจิตวิทยาที่ตัวละครซ้อนทับกัน
อัลมา พยาบาลสาวได้รับมอบหมายให้ดูแลเอลิซาเบธ โวเกลอร์ นักแสดงที่ดูเหมือนจะมีสุขภาพดีทุกด้านแต่กลับไม่ยอมพูดอะไรเลย ขณะที่พวกเขาใช้เวลาร่วมกัน อัลมาก็พูดคุยกับเอลิซาเบธอยู่ตลอดเวลาโดยไม่ได้รับคำตอบใดๆ
ผีอมตะ 2 ไปเกิดซะเถิดไป๊ (1987)
เป็นทั้งรีเมคและภาคต่อของภาคแรก ตัวเอก Ash ถูกดูดเข้าไปในยุคกลางในตอนท้าย สร้างเรื่องซ้อนแบบหลอน
Ash เจ้าเก่า พาแฟนสาว Linda มาพักผ่อนที่กระท่อมหลังเดิมในป่า แล้วบังเอิญได้ไปเปิดเทปสวดเรียกวิญญาณทำให้ลินดาถูกสิงสู่และ เข้าจู่โจมและความหลอนมากมายปรากฏเป็นระลอกตั้งแต่ต้องตัดหัว แฟนตัวเองนั่งพักเหนื่อยใจก็เจอวิญญาณเงาเล่นงานเลือดที่พุ่งใส่หน้า ผีเข้าสิงแล้วออกวิ่งขึ้นรถก็เจอสะพานที่พังเป็นรูปกำมือมรณะและมือ ตัวเองที่ถูกผีสิงจน Ash ต้องตัดมือตัวเองทิ้งไปด้วยเลื่อยไฟฟ้า
ปริศนาแห่งฝัน (2001)
ครึ่งแรกเป็นเรื่องราวของนักแสดงสาวที่สูญเสียความทรงจำ ครึ่งหลังกลับกลายเป็นความฝันของอีกตัวละครหนึ่ง
ภาพยนตร์ดราม่าลึกลับเขียนและกำกับโดยเดวิด ลินช์ เบ็ตตี้เป็นหญิงสาวที่อยากเป็นนักแสดงซึ่งเดินทางมาฮอลลีวูดพร้อมความฝันที่ยิ่งใหญ่อย่างเบ็ตตี้ แต่กลับต้องมาข้องเกี่ยวกับปริศนาเหนือธรรมชาติซึ่งมีผู้หญิงความจำเสื่อมที่ซ่อนอยู่ในบ้านป้าของเธอเป็นจุดศูนย์กลาง
นิทานเจ้าหญิงทะลุตำนาน (1987)
ปู่เล่านิทานให้หลานฟัง นิทานดำเนินไปพร้อมกับบทสนทนาของปู่กับหลาน สร้างสองระดับการเล่า
เรื่องราวคลาสสิกเกี่ยวกับความรักและการผจญภัยเมื่อเจ้าหญิงบัตเตอร์คัพผู้เลอโฉมถูกลักพาตัวเพื่อไปแต่งงานกับเจ้าชายฮัมเพอร์ดิงค์ผู้น่ารังเกียจ และเวสต์ลีย์ (รักแรกในวัยเด็กของเธอซึ่งตอนนี้กลายมาเป็น เดร็ดไพเรทโรเบิร์ตส์) พยายามกอบกู้…
ชีวิต นิยาย กับยอดชายโลกมหัศจรรย์ (2006)
ตัวเอกได้ยินเสียงผู้บรรยายเล่าเรื่องชีวิตของเขา กลายเป็นว่าชีวิตเขาคือนิยายของนักเขียนคนหนึ่ง
เรื่องราวของ แฮโรลด์ คริก ผู้ดำเนินชีวิตราบเรียบเป็นเส้นตรงราวกับไม้บรรทัด อยู่มาวันหนึ่งชีวิตอันราบเรียบของเขามีอันต้องสะดุดหยุดลง เมื่อเขาได้ยินเสียงบรรยายดังขึ้นมาในหัว ลำพังแค่เสียงบรรยายอย่างเดียวคงจะไม่หนักหนาสาหัสอะไรมากนัก ถ้าหากเสียงที่ว่านั้นมันไม่ได้บรรยายทุกๆ กิจกรรมที่เขาทำคำต่อคำ และแถมท้ายด้วยบิ๊กเซอร์ไพรส์ที่บอกว่า เขากำลังใกล้จะตาย นี่สิ!
พลังฝันภวังค์รัก (2006)
เด็กหญิงในโรงพยาบาลฟังนิทานจากคนไข้ที่บาดเจ็บ นิทานสะท้อนชีวิตจริงของผู้เล่าอย่างซับซ้อน
ณ โรงพยาบาลแห่งหนึ่งในลอสแองเจลิส ช่วงทศวรรษที่ 1920 อเล็กซานเดรีย เด็กผู้หญิงอพยพย้ายถิ่นวัยน่ารักน่าชังฟื้นคืนสติหลังตกจากที่สูง ระหว่างที่พักฟื้นภายใต้การดูแลของแพทย์ เธอผูกมิตรกับ รอย วอล์กเกอร์ ชายหนุ่มซึ่งนอนป่วยหนักไม่อาจลุกขึ้นจากเตียงได้ รอยเล่าเรื่องชวนติดตามที่มีลุ้นตลอดให้อเล็กซานเดรียฟัง ซึ่งก็ช่วยให้สาวน้อยหลุดพ้นจากบรรยากาศหมองเศร้าของโรงพยาบาลไปสู่โลกล้ำจินตนาการสุดอลังการ เขายังแทรกสมาชิกในครอบครัวและผู้คนที่อยู่ในโรงพยาบาลให้เข้ามามีบทบาทในเรื่องที่กำลังเล่า ด้วยความหวังให้แม่สาวน้อยจดจ่ออยู่กับเรื่องราวของเขานั่นเอง
สรุป
เทคนิค Mise-en-abyme ท้าทายการรับรู้ของผู้ชมและสร้างประสบการณ์ที่ลึกซึ้ง หนังเหล่านี้ไม่ใช่แค่ความบันเทิง แต่เป็นกระจกสะท้อนธรรมชาติของเรื่องเล่าและความจริง
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
Mise-en-abyme แปลว่าอะไร?
เป็นศัพท์ฝรั่งเศส แปลว่า 'วางไว้ในห้วงลึก' หมายถึงเทคนิคการเล่าเรื่องซ้อนเรื่อง
มีหนังเรื่องอื่นที่ใช้เทคนิคนี้ไหม?
มีอีกมาก เช่น The Truman Show, Melancholia, หรือ Blade Runner 2049